Friday, October 12, 2012

Istória Badak Lia-esperantu nian


 Hosi: Yohanes Manhitu 
 
LA IHA intensaun atu ko’alia barak no kle’an kona-ba istória lia-esperantu nian. Basta ko’alia de’it kona-ba ninia inventór--Ludwik Lazar Zamenhof (1859-1917)--no buat hirak kona-ba dalen ida-ne’e iha moris ohin loron nian.

Zamenhof rasik hateten katak nia moris-mai iha Białystok, provínsia Grodno. Iha sidade Białystok, ninia sidade moris-fatin, grupu étniku haat be oin-ketak moris hamutuk, sira-ne’e maka grupu rusu, polaku, alemaun no judeu, ne’ebé nunka horik hatumuk ho dame. Realidade ida-ne’e dunik maka motiva klosan Zamenhof hodi krei lian ida-ne’ebé halo posivel komunikasaun entre grupu sira-ne’e no lori sira ba interkomprensaun. Nia konsege tiha hakerek livru ida ho títulu Lingwe uniwersala (lian universál, dalen mundu tomak nian) maibé nia la bele fó-sai livru ne’e tanba momentu ne’ebá nia sei klosan demais. Hafoin, tanba livru ida-ne’e lakon iha funu laran, nia haka’as an atu hakerek tan livru seluk, ne’ebé nia konsege fó-sai iha tinan 1887 ho naran-kaneta Doktoro Esperanto. "Esperanto" nia arti "ema ida be espera". Iha loron-ikus, naran ida-ne’e maka sai dalen neutru ne’e nia naran rasik.

Ohin loron, tinan 125 liu ona, no lia-esperantu moris iha ema-kriatura sira-nia leet. Maski la’ós dalen (ofisiál) hosi nasaun ka país ruma, lia-esperantu kontinua serve nu’udar patrimóniu mundu nian atu liga ema rihun ba rihun iha fatin barak, henesan lia-tetun rasik, ne’ebé sai jambata maka’as hodi kesi hamutuk Timor-oan sira-ne’ebé tuir loloos ko’alia dalen oioin. Lian (língua) serve hodi lori ema hamutuk, la’ós fahe sira.

Yogyakarta, loron 11 Outubru 2012

No comments: