Hakerek-na'in: Yohanes Manhitu1
MOMENTU ne’ebá, liu tinan ruanulu liubá, ha’u, Rinto, foin fulan ida hela iha Yogyakarta, ne’ebé koñesidu ho naran Kota Gudeg. Sidade ida-ne’e ema barak koñese nu’udar sidade kulturál no sidade edukasaun rai-Indonézia nian. Antes ne’e, ha’u hela kuaze fulan ida iha Bali, ne’ebé koñesidu ho naran Pulau Dewata. Maski gosta tebes hela iha Bali (fatin kapás ho naran-boot iha mundu), ha’u deside atu muda ba Yogyakarta tanba razaun pesoál ruma. Depoizde buka hela-fatin dala hirak, afinál ha’u hetan kos-fatin ida besik odamatan-boot súl ba Kadunan Sultaun nian, koñesidu liu ho naran Plengkung Gading (Arku Marfín). Hela-fatin ida-ne’e mós besik Alun-Alun Selatan (Prasa Súl).
Loron domingu ida, ha’u ba tuir misa iha
uma-kreda be ladún dook hosi ha’u-nia kos-fatin ne’e. Tanba ladún dook, ha’u
la’o ain de’it. Tuir istória, uma-kreda ne’e fatin istóriku. Ne’e tanba uluk,
iha tempu luta ba independénsia Indonézia nian, uma-kreda ida-ne’e sai fatin
hodi proteje povu no lutadór sira-ne’ebé funu hela hasoru podér koloniál
olandés. Iha uma-kreda ne’e duni mak, depoizde misa, ha’u koñese malu ho belun
foun ida, ne’ebé hafoin konvida ha’u atu hola parte iha atividade klosan
katóliku (Orang Muda Katolik – OMK). Nia
ema javanés, naran Anton. Iha realidade, nia hela besik uitoan ho ha’u-nia
kos-fatin. Entaun, ami hela iha bairru hanesan. Depois, lakleur, kala hahú
fulan-Outubru, ha’u komesa hola parte iha atividade klosan katóliku nian, tantu
iha bairru tantu iha uma-kreda. Ha’u la mesak, tanba ha’u konvida mós belun ida
hosi Timór Loromonu, naran Yoris. Ha’u haksolok ho atividade ida-ne’e tanba
ha’u bele hasoru malu ho ema foun barak iha fatin foun, dook hosi ha’u-nia
fatin-orijen. Konserteza, iha grupu ida-ne’e, kuaze hotu-hotu ema javanés duni.
Fulan-Outubru la’o daudaun iha sidade kulturál
ne’e, no ha’u sente katak tinan-rohan besik atu to’o mai ona. Lailais, ha’u sei
hahú tinan foun iha fatin foun iha tasi-balun ne’e. Hanesan baibain, ema sarani
balun bá halo peregrinasaun iha fatin ruma iha fulan-Outubru nia laran. Mosu
planu ida iha grupu klosan katóliku nian iha ami-nia bairru nakait ba asuntu
ida-ne’e. Atividade fiar-na’in ne’e sei hala’o besik fulan-Outubru nia rohan,
iha dia 28. Membru balun sujere katak ami bá halo peregrinasaun iha Gruta
Sendangsono. Balun tan sujere katak ami hili Gruta Jatiningsih ka Gruta
Parangtritis. Fatin sira-ne’e hotu hetan iha Rejiaun Espesiál Yogyakarta.
Maibé, afinál, hotu-hotu hili atu ami bá halo peregrinasaun iha Gruta Kerep,
iha Java Sentrál (Jawa Tengah).
Bainhira loron peregrinasaun nian to’o mai, ami
klosan katóliku—feto no mane—halibur iha fatin ida be luan, besik estrada. Maibé,
ferik, katuas no labarik balun mós tuir maski ne’e programa klosan sira-nian.
Ema ida-idak parese kontente tebes. Ami hamriik iha grupu ki’ik hirak nia laran
hodi hein karreta atu mai. Lakleur, bus
wisata (autokarru turizmu) naruk ida to’o mai. Ami ida-idak sa’e ba karreta
no buka fatin hodi tuur. Depoizde hotu-hotu hetan tuur-fatin, líder-grupu
hamriik no dirije orasaun badak. Liafuan Amen
hosi ami-nia ibun sai sinál maka’as ba karreta atu komesa la’o.
Agora, neineik maibé sertu, hahú ha’u-nia viajen
rasik iha viajen ba peregrinasaun-fatin ne’e duni. Ida-ne’e la’ós viajen ba santuáriu,
maibé viajen iha mundu dalen nian. Iha autokarru turizmu nia laran, ha’u mesak de’it mak la’ós ema javanés
tanba Yoris la hola parte. Ema sira hotu, inklui xofér, ko’alia javanés, la’ós bahasa Indonesia—dalen nasionál no
ofisiál. Ha’u komesa sura iha ha’u-nia laran. Se ami fila fali mai kalan ona, ha’u
sei rona ema ko’alia durante tempu naruk tebes, maibé ha’u la komprende buat
ida. Ema ruma be ko’alia inglés sei dehan, “It's all Greek to me.” Ho serteza, ha’u la kontra sira ko’alia javanés, tanba ne’e
sira-nia dalen rasik. Se la’ós sira javanés rasik mak salva sira-nia dalen, sé
loos mak sei halo ida-ne’e? Importante liuliu ba ha’u mak oinsá prevene
ha’u-nia an rasik atu la monu ba situasaun lost
in communication (lakon iha komunikasaun) nian.
Iha ha’u-nia sorin kedas, jovén ida naran Santoso
tuur nonook. Maibé, dala ruma, ninia belun ida iha kotuk ko’alia javanés ho
nia. Laran-moris kona-ba situasaun komunikasaun nian iha karreta laran ne’e,
ha’u hahú aproveita situasaun ba ha’u-nia di’ak rasik. Ha’u rona didi’ak ema
sira-ne’e ko’alia saida, depois ha’u husu Santoso atu tradús. Neineik maibé
sertu, Santoso sai ha’u-nia durubasa gratuitu durante viajen. Nia mós kontente tanba
haree ha’u hakarak aprende lia-javanés maski situasaun ladún permite. Ne’e
parese hanesan kursu movel. Sorte, ha’u lori kaderneta no lapizeira iha pasta
laran. Ha’u koko halo lista simples liafuan javanés no indonézia nian. Bainhira
ha’u hakerek sala liafuan javanés ruma, Santoso mak prontu korrije. Ami hahú ho
lia-javanés ngoko (dialetu sosiál
baibain). Dala ruma, nia husu deskulpa tanba nia tradús sala no lailais korrije
ninia an rasik. Ne’e halo ami besik atu
lakon iha tradusaun (lost in translation). Parese susar uitoan ba nia atu buka
liafuan sira-ne’ebé nato’on hodi tradús. Maski nune’e, ha’u kontente no apresia
tebes ninia tulun.
Autokarru turizmu naruk ne’e liu tiha ona baliza Yogyakarta-Java
Sentrál nian. Sidade ki’ik Muntilan iha oin kedas. Ne’e sidade ida-ne’ebé, iha
tempu uluk, sai pontu-de-partida ba Padre Frans van Lith, SJ nia misaun
rai-na’in iha Java. Ne’e-duni, nia mós koñesidu ho naran Betlehem van Java (Belén rai-Java nian). Hosi
fatin ida-ne’e, Gruta
Sendangsono ladún dook. Tuir istória, iha knua Sendangsono mak amlulik hosi rai-Olanda ne’e sarani
ema na’in-173 iha fulan-Dezembru 1904.
Depoizde Muntilan, karreta ne’ebé nakonu ho peregrinu ne’e liu fatin lubuk
ida iha estrada prinsipál, hanesan Mendut, Mertoyudan, Magelang, Secang, Pringsurat, Pingit no Jambu, molok atu to’o iha destinasaun. Lakleur, autokarru turizmu ne’e to’o iha Ambarawa no fila ba
karuk. No iha rai-tetuk ida, ha’u haree fatin ida kompletu ho gruta no edifísiu
hirak. Hosi fatin ida-ne’e, ema bele hamriik no hateke neineik ba oin, no iha
kraik ne’ebá, Rawa Pening (Bee-lihun Pening) naknahe luan tebetebes, hanesan biti azúl
boboot ida iha foho nia
ain. No besik odamatan-boot, fasilidade barak parese prontu nafatin atu serbí
peregrinu sira. Ema lubun barak hosi fatin oioin mai haliu tempu espesiál iha santuáriu
ida-ne’e. Ami hotu-hotu mós hanesan. Depoizde reza hamutuk iha grupu, ami
ida-idak buka fatin rasik no mout iha momentu privadu molok atu husik hela
fatin ida-ne’e.
Afinál, oras to’o ona atu ami husik peregrinasaun-fatin.
Agora, besik loraik ona. Maibé, tuir planu, ami la fila kedas ba Yogyakarta.
Ami hotu-hotu sei vizita lai fatin turístiku ida ho naran Candi Gedong Songo, ne’ebé hetan iha laletek Foho Ungaran nian. Templu (candi) lubun ida-ne’e koñesidu tebes no dada vizita-na’in loroloron,
liuliu durante feriadu boot. Iha fatin ida-ne’e, ami ida-idak hakat hosi templu
ida ba templu seluk. Ami la haluha atu hasai retratu, hanesan antes iha gruta.
Iha-ne’e mós, ami bele goza momentu hakmatek ne’ebé fó-solok. Hanesan iha katedrál tuan sira, formasaun fatuk metan nian iha
templu sira-ne’e sai sasin liafuan-laek ba viajen
istória emar nian.
Loromatan besik ona atu dehan adeus ba raiklaran bainhira ami foin ramata vizita iha área templu nian. No anin-hirin hosi foho lori matak-malirin mai ami iha lokraik ne’ebá. Ami hotu-hotu la’o tun filafali ba estasiona-fatin. Hosi ne’ebá, ho kuidadu boot tebetebes, xofér hala’o ninia knaar atubele lori karreta tun hosi foho-lolon. Durante oras hirak, posibilidade atu lakon iha komunikasaun ne’e mosu filafali, maibé Santoso prontu nafatin atu sai durubasa laran-di’ak. Grupu peregrinu ida-ne’e to’o iha destinasaun ho seguru. Agora, peregrinasaun iha santuáriu ramata tiha ona, maibé peregrinasaun iha moris loroloron kontinua enkuantu klamar horik hamutuk ho isin-lolon.
1 Yohanes Manhitu ne’e hakerek-na’in, tradutór no durubasa ne’ebé hadomi lian no literatura. Nia mak hakerek Kamus
Indonesia-Tetun, Tetun-Indonesia (Jakarta:
PT Gramedia Pustaka Utama, Jullu 2007), Kamus
Portugis-Indonesia, Indonesia-Portugis (Jakarta: PT
Gramedia Pustaka Utama, Dezembru 2015), A WALK AT NIGHT (Une promenade de nuit): A
Collection of English and French Poems (Antuérpia, Béljika: Eldonejo Libera,
Dezembru 2017) no livru sira seluk (bele hetan informasaun iha ymanhitu-works.blogspot.com). Nia hela iha sidade ki’ik Ungaran (besik Semarang), Java Sentrál, Indonézia.
2 Memória sira pasadu nian mosu neineik // Hanesan sinu-lian ne'ebé kanta iha
abuabu laran. (Hosi poezia “LA CLOCHE FÊLÉE” [SINU BE NAKFERA] ne’ebé Charles Baudelaire (1821–1867) hakerek ho
lia-fransés; ema bele lee iha https://gallica.bnf.fr).
Charles Baudelaire (naran kompletu: Charles
Pierre Baudelaire) ne’e la’ós poeta de’it. Nia mós krítiku literáriu no
ponta-lansa ida ba Simbolizmu Fransés. To'o tinan 1857, nia ativu hodi tradús
obra sira hosi Edgar Allan Poe (hakerek-na’in amerikanu) ba lia-fransés.
